2. Islamski uniwersalizm

Rimbaud w Sezonie w piekle pisze o „nieprawej mądrości islamu”. Skłonny byłbym uznać te słowa poety za komplement. W islamie trudno doszukać się jakiejkolwiek mądrości, która nie byłaby dorobkiem podbitych przezeń starszych kultur. Zarazem jednak jest coś niepokojącego i fascynującego w uniwersalistycznej sile tej religii, która z lokalnego narzecza Zanzibaru uczyniła panafrykański język suahili i jeszcze kilkadziesiąt lat temu zdołała rozbić integralność terytorialną Indii tworząc na obu jej rubieżach dwa państwa pakistańskie.

Islam jest mimo swojego zasięgu cywilizacją nietypową. Jego ekspansji terytorialnej nie towarzyszył wewnętrzny rozwój, jakieś wewnętrzne przemiany czy wzrost. Osiągnął pełnię na początku i mimo wczesnego podziału na szyitów, sunnitów i mnóstwo mniejszych sekt, pozostał w sensie oddziaływania cywilizacyjnego właściwie niezmieniony. Atutem islamu okazała się jego prostota. Islam, w istocie system nieskomplikowanych moralnych nakazów i zakazów, bazujący na Koranie, stanowiącym przedziwny melanż wczesnosyryjskich lekcjonarzy, judaistycznych komentarzy  i elementów religii pierwotnych ludów Półwyspu Arabskiego, okazał się czymś w rodzaju nadcywilizacji (podcywilizacji?), która inkorporowała szereg starszych i bogatszych kultur, niemal zupełnie ich nie wchłaniając (w tym sensie stanowi on odwrotność cywilizacji chińskiej).

Jest jeszcze jeden element wyróżniający islam spośród cywilizacji uniwersalistycznych: mocniejsze niż gdzie indziej rozpowszechnienie zinstytucjonalizowanego niewolnictwa a nawet istnienie zmilitaryzowanych państw niewolniczych, takich jak rządzony przez afgańską dynastię „niewolniczą” sułtanat Delhi i mamelucki sułtanat Egiptu, który dostarczał Turkom żołnierzy dla tłumienia powstań kreteńskich jeszcze w połowie XIX wieku.

3. Harry Potter i anglosaski imperializm kulturowy :)

Niezbyt cenię ekranizacje Potterów. Książki te są zbyt obszerne i wielowątkowe, co zmusza scenarzystów do dokonywania karkołomnych nieraz skrótów i cięć. Wymusza to pazerność korporacji Warner Bros., która podjęła się ekranizacji cyklu książkowego zanim został on ukończony. Scenarzyści nie wiedzą do końca, które sceny fragmenty książek są naprawdę ważne a które stanowią tak typową dla Rowling zasłonę dymną. Nie radzą sobie też z wielowymiarową postacią Snape’a, który w filmach pełni rolę rozweselacza. Może się to odbić przykrą czkawką przy ekranizacji „Księcia Półkrwi”. Nie licząc w miarę udanego „Więźnia Azkabanu” pozostałe filmy stanowią raczej luźny zbiór epizodów z książek i tylko przy takim założeniu da się je oglądać bez skrzywienia, po prostu jako wirtualną wycieczkę po Hogwarcie i okolicach.

Pewnego leniwego listopadowego wieczora sięgnąłem po „HP i Czarę Ognia”, gdzie moją uwagę przykuła scena przybycia uczniów z Beauxbatons i Durmstrangu do Hogwartu na Turniej Trójmagiczny. Odbiega ona nieco od opisu książkowego, jest bardziej widowiskowa i znakomicie nakręcona – szczególne wrażenie robi statek Durmstrangu wynurzający się z głębin szkockiego loch – ale nie to jest w tej scenie istotne. Warto natomiast zwrócić uwagę, w jaki sposób przedstawiono uczniów trzech szkół. Cóż widzimy:

1/ wielobarwny i rozbiegany, choć zarazem głęboko tkwiący w surowej tradycji Hogwart. Warto obejrzeć sceny usunięte z filmu w Dodatkach, gdzie znajduje się świetny fragment wspólnego odśpiewania hymnu szkoły przez cztery domy Hogwartu. To prawdziwe Glory na cześć mitu starej dobrej Anglii, jaki po dziś dzień żyje gdzieś w zakamarkach zbiorowej podświadomości mieszkańców Albionu.

2/ piękny, wymuskany ale zuniformizowany i pretensjonalny francuski Beauxbatons to karykatura francuskiego centralizmu i akademickiego estetyzmu.

3/ wreszcie siermiężny, rusko-pruski, przyodziany w mundury i szynele Durmstrang, kierowany przez dyrektora o obliczu Iwana Groźnego w późniejszym okresie życia. Ci, którzy pamiętają określenie those tribes użyte przez jednego z doradców Churchilla w stosunku do narodów, które znalazły się pod koniec II Wojny w sowieckiej strefie wpływów, nie powinni się dziwić, że w taki właśnie sposób przedstawiono położoną gdzieś w Bułgarii (?) szkołę o nazwie, która jest anagramem niemieckiego Sturm und Drang.

Na szczęście mamy książki, gdzie wyobraźnia tworzy własne obrazy a anglosaskie stereotypy kulturowe są znacznie mniej widoczne.

A skoro jesteśmy przy tematyce HP, oto wyłowiony z sieci dziwoląg z działki potteriańskiej apologetyki czyli kazanie amerykańskiego pastora porównujące postać Voldemorta do Judasza).